ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΙΔΙΟΤΥΠΗ

 

Όσοι ασχολούνται με την ιστορία του Απόδημου Ελληνισμού και ειδικά του Ελληνισμού των ΗΠΑ μένουν έκπληκτοι διαπιστώνοντας πόσο πενιχρές είναι οι προσβάσιμες πηγές που αφορούν τα ξεχωριστά εκείνα γεγονότα που σημάδεψαν την πορεία του Ελληνισμού της Αμερικής. Προκειμένου ειδικά για την Εκκλησία της Αμερικής που κατέχει πρωτεύουσα θέση στην ιστορία του εκεί Ελληνισμού, ο ερευνητής έρχεται αντιμέτωπος με μια ιδιότυπη ιστοριογραφία επιδιδόμενη σε περιγραφή γενικοτήτων χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια να επισημάνει και ερμηνεύσει τα σημαδιακά γεγονότα που είναι καθοριστικά για τη ροή του εκκλησιαστικού βίου, καθώς και για την πορεία, ανοδική ή καθοδική, της Ομογένειας.

************** 

Δημοσιεύθηκε πρόσφατα στον "Εθνικό Κήρυκα" της Νέας Υόρκης άρθρο του Γιώργου Χατζηιωάννου με τίτλο Γράμμα από τη Νέα Υόρκη: «Αγία» προπαγάνδα και «αμαρτωλές» αλήθειες. Στο δημοσίευμα αυτό ο παληός Σύμβουλος Τύπου στη Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Ελλάδας στον ΟΗΕ και στις πρεσβείες Λονδίνου και Μόσχας κ. Χατζηιωάννου αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι Η «μητέρα Εκκλησία» της Κωνσταντινούπολης, μαζί με την Αρχιεπισκοπή Αμερικής, είναι όμηροι στα χέρια της Τουρκίας του Ερντογάν.

Ως γνωστό, τη γενική αυτή εκτίμηση, όσον αφορά τουλάχιστο το πρώτο σκέλος της που αναφέρεται ειδικά στη «μητέρα Εκκλησία» της Κωνσταντινούπολης, συμμερίζονται πλήρως οι Έλληνες, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο χώρο της Ομογένειας της Αμερικής. Είναι μια πραγματικότητα που οδυνηρά βιώνουν από κοινού και, μέχρις ενός σημείου, κατανοούν όλοι οι Έλληνες. Ως προς το δεύτερο σκέλος που αφορά την Αρχιεπισκοπή, και συγκεκριμένα τον Ελπιδοφόρο, οι ειδήμονες συγκλίνουν στην άποψη ότι και ο αρχιεπίσκοπος δεν εξαιρείται από την εύλογη υπόνοια της ομηρίας, λόγω κυρίως της έκδηλης φιλοδοξίας του να γίνει ο επόμενος Οικουμενικός Πατριάρχης -- πράγμα που εξηγεί τις στενές του σχέσεις με το καθεστώς Ερντογάν , αλλά και τις ουδέτερες, πλην ευνοϊκές πάντα για την Τουρκία, δηλώσεις του σχετικά με τα εθνικά μας θέματα.

Με δεδομένα τα παραπάνω, δεν πρέπει να εκπλήσσουν όσα στη συνέχεια γράφει ο κ. Χατζηιωάννου: Για λογαριασμό της Άγκυρας οι Βαρθολομαίος και Ελπιδοφόρος προσπαθούν να αδρανοποιήσουν την μαχητικότητα της Ελληνοαμερικανικής Κοινότητας σε ό,τι αφορά τα ελληνικά και κυπριακά εθνικά θέματα, την Παιδεία κ.λπ. Η εκτίμηση αυτή δεν αναφέρεται, βέβαια, μόνο στη δράση της ηγεσίας του Φαναρίου, σήμερα και τώρα, αυτήν ακριβώς την περίοδο. Σύμφωνα με επισημάνσεις ομογενών δημοσιογράφων, η σταδιακή μείωση πρωτοβουλιών εθνικού χαρακτήρα στις ΗΠΑ τεκμηριώνεται ήδη από τα πρώτα χρόνια της πατριαρχίας του κ. Βαρθολομαίου. Η πραγματικότητα αυτή είναι αποτέλεσμα εξω-συνοδικής επιλογής του Φαναρίου, που σημειώνεται για πρώτη φορά επί Βαρθολομαίου, και αποβλέπει στην --μέσα από εκκλησιαστικές μεθοδεύσεις-- καταστολή ή και ματαίωση πρωτοβουλιών της Ομογένειας που θίγουν τα τουρκικά συμφέροντα. Εν ανάγκη και σε περίπτωση που αποδειχθεί αναποτελεσματική η ακολουθούμενη "κατασταλτική μέθοδος, η σημερινή ηγεσία του Φαναρίου δε διστάζει να χρησιμοποιήσει και ριζοσπαστικότερα μέτρα, ασύμβατα με την παράδοσή του και ικανά να ανατρέψουν άρδην τα εκκλησιαστικά δεδομένα. 

**************

Παραμένει αναπόδεικτο αν στη δέσμη της ομηρικής σύγκρουσης του Βαρθολομαίου με τον αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ιάκωβο (σχετικά με το εκκλησιαστικό πραξικόπημα του τελευταίου για ίδρυση Αυτοκέφαλης Εκκλησίας στην Αμερική) συμπεριλαμβάνονταν και τα εθνικά θέματα, όπως φαίνεται να πιστεύει ο Γεώργιος Γεωργαλάς (Η Εκκλησία στο στόχαστρο, 2004). Βέβαιο είναι ότι η Ελληνική Παιδεία δεν πρέπει να αποτέλεσε σημείο προστριβής, καθώς ο Ιάκωβος είχε εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια προώθησης της ήδη απ' τις αρχές της δεκαετίας. Από πηγές αξιόπιστες προκύπτει μόνο ότι ιεράρχες του Φαναρίου δυσανασχετούσαν πάντοτε για τις εθνικές πρωτοβουλίες του Ιακώβου καθώς αυτές δυσκόλευαν τα πράγματα για το Πατριαρχείο στις σχέσεις του με τις τουρκικές αρχές ή, σύμφωνα με μητροπολίτη μεγάλης πόλης των ΗΠΑ, όλες οι φασαρίες με τα εθνικά θέματα εδώ στην Αμερική δημιουργούν προβλήματα στό Φανάρι.

Αργότερα, κατά την περίοδο 1997-1999 ο σχετικός ρόλος του Βαρθολομαίου έγινε πιο εμφανής, αν όχι απροκάλυπτος. Η εκτίμηση του Χατζηιωάννου βρίσκει την πλήρη επαλήθευση της στην περίπτωση της υποχρεωτικής παραίτησης του αρχιεπίσκοπου Αμερικής Σπυρίδωνα. Κατά τους δημοσιογράφους της εποχής, ενοχλούσαν τον κ. Βαρθολομαίο οι δυναμικές ενέργειες του αρχιεπίσκοπου για την προώθηση της Ελληνικής Παιδείας (βλ. Έκθεση Ρασσιά) αφενός και αφετέρου η έντονη δράση του προκειμένου να οργανώσει σε ορθολογικές βάσεις το ελληνοαμερικανικό λόμπι με σκοπό την προώθηση των εθνικών θεμάτων κατά τρόπο συστηματικό.

Χαρακτηριστικός είναι ο τίτλος της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ της εποχής εκείνης (11 Ιουλίου 1999) Η Κύπρος τρώει τον Σπυρίδωνα με την επεξήγηση: έντονη ανησυχία του κ. Βαρθολομαίου για την κινητικότητα του Αρχιεπισκόπου Αμερικής στο Κυπριακό που κορυφώνεται με το αυστηρό διάβημα προς τον πρόεδρο Κλίντον, το οποίο θα κληθεί να προσυπογράψει το ελληνοαμερικανικό λόμπι. Παρόμοια δημοσιεύματα εμφανίσθηκαν σε μεγάλο αριθμό ελληνικών ΜΜΕ στην Ελλάδα, Κύπρο, Αμερική και Αυστραλία (ἙΘΝΟΣ, ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, ΚΑΛΑΜΙ, ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ της Λευκωσίας, ΕΣΕΙΣ, ΔΡΑΣΙΣ, ΔΑΥΛΟΣ, ΚΕΠ (Κέντρο Εκκλησιαστικής Πληροφόρησης), ΓΝΩΜΗ, ΑΚΤΙΝΕΣ, TGA Αυστραλίας κ.ά.).

Μετά την σύντομη ποιμαντορία του Αρχιεπίσκοπου Σπυρίδωνα --που θεωρείται η τελευταία προσπάθεια αντίστασης σε μια ολοκληρωτική εισβολή του Βαρθολομαίου στη αρχιεπισκοπική διοίκηση της Αμερικής-- παρατηρείται στην Εκκλησία και Ομογένεια των ΗΠΑ μια κατακόρυφη μείωση του ενδιαφέροντος για τα εθνικά θέματα και την Ελληνική Παιδεία, για να ακολουθήσει λίγα χρόνια αργότερα, επί αρχιεπίσκοπου Δημητρίου, και το μοιραίο κλείσιμο δεκάδων ελληνικών κοινοτικών σχολείων.

**************

Οι σύγχρονοι ιστοριογράφοι της Εκκλησίας της Αμερικής, στα βιβλία ή στις πανεπιστημιακές μελέτες ή στα άρθρα τους στις κάθε είδους εγκυκλοπαίδειες, παρακάμπτουν γενικά το βασικό κεφάλαιο της ιστορίας της Αρχιεπισκοπής Αμερικής σε σχέση με τα ελληνικά εθνικά θέματα. Περιορίζονται κατά κανόνα σε μια χρονογραφική παρουσίαση των σπουδαιοτέρων τοπικών εκκλησιαστικών δρώμενων χωρίς ιδιαίτερη ανάλυση και διασύνδεση τους με τη ζυμωσιογόνα πραγματικότητα που χαρακτηρίζει την διοίκηση του Φαναρίου. Η ιστοριογραφία αυτού του είδους τείνει να εστιάζει τις σχέσεις Πατριαρχείου- Αρχιεπισκοπής Αμερικής στο καθιερωμένο εκκλησιαστικο-κανονικό Δίκαιο που τις διέπει και που διατυπώνεται επίσημα στα καταστατικά και τους κανονισμούς της Αρχιεπισκοπής. Αποφεύγει η ιστοριογραφία αυτή να εμβαθύνει την έρευνα της στους πολυποίκιλους τρόπους με τους οποίους εκδηλώνεται και υλοποιείται αυτό το Δίκαιο έμπρακτα, στη καθημερινή ζωή της Εκκλησίας της Αμερικής και ιδίως στις σχέσεις αρχιεπισκόπου- μητροπολιτών ΗΠΑ-Πατριάρχη. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η ιστορία της Αρχιεπισκοπής Αμερικής εξετάζεται συνήθως αυτονομημένα, ενώ αποτελεί βασικά και κατ' ουσία ιστορία παραρτηματική του Πατριαρχείου, ιδίως κατά την περίοδο πατριαρχίας του Βαρθολομαίου, γνωστής για τις παντοειδείς επεμβάσεις της στη διοίκηση της Αρχιεπισκοπής Αμερικής.

Η ιστορία της Αρχιπισκοπής Αμερικής όσον αφορά τα ελληνικά εθνικά θἐματα, την Ελληνική Παιδεία στις ΗΠΑ καί την επιβίωση της ελληνικής Ομογένειας πρέπει --για νάναι ρεαλιστική και αξιόπιστη-- να θεωρηθεί με τις διόπτρες εστιασμένες στο κεφάλαιο των σχέσεων του Φαναρίου με τις τουρκικές αρχές. Είναι ο ασφαλέστερος τρόπος προκειμένου να κατανοηθεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται και πορεύεται σήμερα η Ομογένεια της Αμερικής. Αλλά ακόμη και στη τελευταία προσπάθεια καταγραφής της ιστορίας της Εκκλησίας της Αμερικής απὀ τον Αλέξανδρο Κιτρόεφ, η πραγματικότητα αυτή δεν φαίνεται να ελκύει ούτε την ελαχιστότερη προσοχή του συγγραφέα...

**************

Οι παραπάνω εκτιμήσεις του Ι. Χατζηιωάννου αποκτούν σήμερα ιδιαίτερη σημασία ενόψει της τουρκικής «νομιμοποίησης» της «Γαλάζιας Πατρίδας» του Ταγίπ Ερντογάν. Ο νέος αυτός νόμος θα προβλέπει τουρκικά δικαιώματα, έλεγχο και δικαιοδοσία στο μισό ελληνικό Αιγαίο, στα μισά ελληνικά νησιά του, στη Θράκη και μέχρι σε πάνω από τη μισή Κρήτη, ένα κομμάτι της Άνδρου και γενικά σε ό,τι ελληνικό βρίσκεται ανατολικά του 25ου Μεσημβρινού που χωρίζει το Αιγαίο στη μέση.

Όπως παρατηρεί σχετικά ο Χατζηιωάννου : Δυστυχώς πλησίασε πάρα πολύ η ώρα που θα πληρώσουμε όλοι μας με προσωπικό οδυνηρό τίμημα την αδιαφορία μας για τα εθνικά θέματα της Ελλάδας και της Κύπρου. Θα πληρώσουμε σκληρά κυρίως γιατί προωθήσαμε ή ανεχτήκαμε τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ελπιδοφόρο (σσ. εκτελεστικό όργανο του Βαρθολομαίου) στο ρόλο του «ηγέτη» και «εκπροσώπου» της Ελληνοαμερικανικής Κοινότητας (Γιώργου Χατζηιωαννου, Γράμμα από τη Νέα Υόρκη: Μας διώχνουν ακόμη και από τα νησιά μας οι αθεόφοβοι; -16 Μαϊου 2026).

Αποτελεί ομόφωνη άποψη των ομογνειακών φορέων ότι ο Ελληνισμός της Αμερικής, καλά οργανωμένος, θα είχε να προσφέρει πολλά στον αγώνα για την προάσπιση και προώθηση των εθνικών μας θεμάτων στην Ουάσιγκτον όπου λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις για τη σημερινή Ελλάδα και το αύριο σύνολου του Ελληνισμού. Ενώ άλλοτε, πριν τριάντα χρόνια, είχε ξεκινήσει να ανασυντάσσονται οι δυνάμεις του Ελληνισμού της Αμερικής, σημαδιακά εκκλησιαστκά γεγονότα ανέτρεψαν αυτή την πορεία που υποσχόταν πολλά. Εκτοτε --ὀπως διαπιστώνουν αξιόπιστοι ιστοριογράφοι-- η Ομογένεια περιέπεσε σε πρωτοφανή αδράνεια και τελικά στο σημερινό της μαρασμό, χωρίς ελληνικά σχολεία, χωρίς εθνικἠ δράση, πνέοντας αργά και σταθερά τα λοίσθια....

Αλέξανδρος Ρεμούνδος